تاریخچه گردشگری سلامت در ایران
توریسم پزشکی در ایران بیشتر به روش‌های درمانی دانشمندان بی‌بدیل این مرزوبوم با استفاده از منابع طبیعی و غنی سرزمین ایران وابسته است. اولین روش‌های درمان مکتوب و اثربخش دنیا توسط ابو علی سینا، یکی از مشهورترین و تأثیرگذارترین فیلسوفان و دانشمندان ایران‌زمین به ثبت رسیده‌است. در حقیقت سفر درمانی به ایران با درخشش این دانشمند پرآوازه در علم طب بود که شکل گرفت. ابو علی سینا منابع طبیعی و شفابخش را به سه دسته‌ی آسایشگاه‌های معنوی، چشمه‌های درمانی و آب‌های گرم تقسیم‌بندی کرده و شیوه‌‌ی استفاده از هر دسته را مورد بررسی قرار داده‌بود.
چشمه‌های معدنی مناطق مختلف ایران دارای بیش از ۳۰ عنصر معدنی همچون منیزیم، پتاسیم، سولفور، کلسیم و ... هستند و برخی از آنها خواص رادیواکتیویته دارند! جالب است که حتی توجه قبایل جنگجو هم به آنها جلب شده‌بود. جنگجویان برای بهبود زخم‌هایشان و هم‌چنین تسکین دردها پس از بازگشتن از جنگ به کنار چشمه‌ها می‌رفتند. یادگار‌های باقی‌مانده در شهر نیشابور نیز نشان‌دهنده نظام کانال‌کشی سنگی برای انتقال آب چشمه‌ای معدنی به نزدیکی معبد آناهیتا است.
با این‌که از زﻣﺎنﻫﺎی ﺑﺴﯿﺎر دور ﮔﺮدﺷﮕﺮان و مردمان کشورهای مختلفی ﺑﺮای خواص درﻣﺎنی آبﻫﺎی ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﻪ اﯾﺮان ﺳﻔﺮ ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ اﻣﺎ گردشگری ﺳﻼﻣﺖ آن گونه که امروزه شناخته شده‌است پیشینه‌ی چندان دوری ندارد.
گردشگری سلامت در ایران ﺑﻪ ﺷﯿﻮه ﮐﻨﻮﻧﯽ، نخستین بار در سال 1382 مورد توجه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور قرار گرفت و یک سال بعد نظر وزارت میراث فرهنگی، ﺻﻨﺎﯾﻊ دﺳﺘﯽ و ﮔﺮدﺷﮕﺮي را به خود جلب کرد. در همان سال بود که اولین قدم‌ها برای توسعه‌ی مدیکال توریسم در ایران برداشته‌شد. با پتانسیل قابل توجهی که ایران در همه‌ی انواع گردشگری سلامت اعم از پزشکی، تندرستی و طبیعت‌درمانی دارد، در همین چند سال گذشته پیشرفت چشم‌گیری داشته و دستاوردهای بسیاری کسب کرده‌است.
با ما همراه باشید تا در ادامه از وضعیت امروز توریسم درمانی در ایران باخبر شوید.
تاریخچه گردشگری سلامت در جهان
دوران باستان
بسیاری از تمدن‌های باستانی همچون ایران با اثر شفابخش چشمه‌های آب گرم معدنی آشنا بوده‌اند. در ادامه به بررسی وضعیت مدیکال توریسم در برخی از این تمدن‌ها پرداخته‌ایم:
سومر
سومری‌ها در حدود ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح یکی از اولین مجموعه‌های شناخته شده سلامت را در اطراف چشمه‌های آب گرم بنا کردند. این مرکز سلامتی شامل معابد باشکوه در کنار استخرهای جاری بود.
سوییس
طی عصر برنز در حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح قبیله‌هایی در سنت موریتز کنونی در کشور سوییس، به فواید نوشیدن آب چشمه‌های معدنی غنی از آهن و آب‌تنی در آن چشمه‌ها پی بردند. همان لیوان‌های برنزی که آنها برای نوشیدن این آب‌ها استفاده می‌کردند در چشمه‌های آب گرم فرانسه و آلمان نیز یافت شده است. این موضوع می‌تواند نشانه وجود گردشگر سلامت در میان این تمدن‌ها باشد.
یونان
یونانی‌ها اولین کسانی بودند که زمینه را برای ایجاد یک شبکه وسیع توریسم پزشکی آماده کردند. آنها به احترام آسکِلِپیوس، خدای درمان و پزشکی، معابد آسکِلِپیوس را بنا نهادند که به یکی اولین مراکز سلامتی جهان بدل شدند. مردم از همه‌جا به این معابد سفر می‌کردند و درمان بیماری‌های خود را در این معابد می‌جستند.
300 سال پیش از میلاد مسیح، معابد درمانی دیگری در قلمرو یونان ظهور یافتند. یکی از آنها اپیداروس نام داشت و بیشترین شهرت متعلق به این مرکز بود که دارای یک زورخانه، مزرعه مار، معبد رویا و حمام آب گرم بود. از دیگر معابد دارای اسپا می‌توان به محراب زئوس در المپ و معبد دلفی اشاره کرد.
هند
در هند نیز زمانی که یوگا و طب آیورودیک در حال محبوب شدن بود، تاریخ توریسم پزشکی به آرامی در حال شکل گرفتن بود. از ۵۰۰۰ سال پیش، موج گردشگران سلامت و شاگردان معنوی به سمت هند سرازیر شد تا با فواید این روش‌های درمانی جایگزین آشنا شوند.
روم
زمانی که روم به یک قدرت جهانی تبدیل شد، حمام و چشمه‌های آب گرم که ترمی (thermae) نامیده می‌شدند بوجود آمدند و در بین اشراف محبوب شدند. این حمام‌ها نه فقط جنبه درمانی، بلکه برای ثروتمندان و اشراف کارکردی تجاری و اجتماعی نیز داشتند.
قرون وسطا
با سقوط تمدن روم، آسیا همچنان مقصد برتر توریسم پزشکی باقی ماند. معابد راه را برای بیمارستان‌ها که به مسافرین در جستجوی درمان، خدمات کلینیکی ارائه می‌دادند، باز کردند. این مراکز در تاریخ گردشگری سلامت ثبت شده‌اند.
- در ژاپن، چشمه‌های آب گرم معدنی که اونسن نامیده می‌شدند بخاطر داشتن خواص درمانی در این کشور محبوب شدند. جنگجویان خیلی سریع جذب این چشمه‌ها شدند و از آنها برای کاهش درد، بهبود زخم‌ها و رفع خستگی ناشی از جنگ‌ها بهره می‌بردند.
- در بسیاری از کشورهای اسلامی سیستم‌های مراقبت سلامت پایه‌گذاری شد که به خارجی‌ها نیز خدمات ارائه می‌کردند. در سال ۱۲۴۸ میلادی، بیمارستان منصوری در قاهره بنا شد که به یکی از بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین بیمارستان‌های جهان در زمان خود بدل گردید. با ظرفیت اسکان ۸۰۰۰ نفر، این بیمارستان مقصد درمان مسافرین خارجی از هر نژاد و مذهب بود.
دوران رنسانس
دوره رنسانس از قرن ۱۴ تا ۱۷ میلادی ادامه داشت و نه تنها تبلور نوزایی در هنر و فرهنگ در اروپا و انگلستان بود، بلکه دوره‌ای بود که گردشگری سلامت نیز شکوفا شد.
- در سال ۱۳۲۶ میلادی، زمانی که چشمه‌های آب گرم سرشار از آهن در منطقه کشف شدند روستایی به نام شهر آب‌ها (Ville d'Eaux) در سراسر اروپا مشهور شد. افراد برجسته‌ای همچون پیتر بزرگ (تزار روسیه) و ویکتور هوگو از این اقامت‌گاه‌های سلامتی دیدن می‌کردند. کلمه اسپا که از عبارت «سلامت از طریق آب» به رومی ( Salude per aqua) گرفته شده است اولین بار در این‌جا استفاده شد.
- در قرن شانزدهم، افراد ثروتمند و نخبه اروپا بار دیگر حمام‌های رومی را کشف کردند و سفر را به شهرهای توریستی دارای اسپا آغاز کردند. از جمله این شهرها می‌توان سنت موریتز، شهر آب‌ها، بادِن-بادِن، آخن و بث در انگلستان اشاره کرد. شهر بث در انگلستان از حمایت سلطنتی بهره می‌برد و در سراسر دنیا شناخته شده و مشهور بود. این شهر به مرکز سلامتی و تفریح‌گاه مشاهیر و افراد ثروتند بدل شد.
- مشهورترین گردشگر سلامتی که لازم است نام او در تاریخ توریسم پزشکی ذکر شود میشل دو مونتنی است. دو مونتنی مبدع فرانسوی مقاله بود و او را پدر سفرهای لوکس می‌دانند. وی اولین راهنمای اسپای ثبت شده در تاریخ توریسم پزشکی را نوشته است.
دوران پس از رنسانس
در اواخر دوران رنسانس، اشراف از تمام اروپا به شهر بث می‌رفتند تا از خواص درمانی و شفابخش آن بهره‌مند شوند.
- در سال ۱۷۲۰، شهر بث اولین شهر انگلستان بود که سیستم فاضلاب سرپوشیده داشت و در این زمینه سال‌ها از لندن جلوتر بود. این شهر مزایای اقتصادی، اجتماعی و فناوری فراوانی دریافت می‌کرد. جاده‌ها سنگفرش شده بودند، خیابان‌ها روشنایی داشتند، هتل‌ها و رستوران‌ها زیباسازی شده بودند. و همه این‌ها فقط بخاطر گردشگری سلامت بود.
- کشف سرزمین جدید مقاصد جدیدی را برای گردشگران سلامت اروپایی فراهم آورد. در طول قرن هفدهم، استعمارگران انگلیسی و هلندی شروع به ساختن کلبه‌های چوبی در کنار چشمه‌های آب معدنی سرشار خواص درمانی کردند. لازم به ذکر است که در این زمان، بومیان امریکایی دنیای جدید در هنر شفا ماهر و چیره‌دست بودند. دانش طب گیاهی آنها بی‌نظیر بود و با طب گیاهی اروپا، آسیا و افریقا رقابت می‌کرد.
۱۹۰۰ تا ۱۹۹۷
طی این دوره امریکا و اروپا تنها مراکز تجاری و صنعتی نبودند، بلکه مرکز درمانی جهان نیز بودند. سفر درمانی به افراد ثروتمندی محدود می‌شد که برای بهره بردن از جدیدترین درمان‌های روز به این کشورها سفر می‌کردند.
- در سال ۱۹۳۳ برد تخصص‌های پزشکی امریکا (ABMS) تاسیس شد و به یک سازمان مادر برای بردهای تخصصی پزشکی در امریکا بدل شد. این برد، بنیانگذار یک سری قوانین تحصیلی و حرفه‌ای بود که بعدها سرمشق استانداردهای جهانی در پزشکی گردید.
- در دهه ۶۰، هند مقصد دلخواه زائران معنوی شد. جنبش هیپی‌ها، که توجه نخبگان امریکا و انگلستان را به خود جلب کرد در نهایت تبدیل به یک صنعت توریسم پزشکی تمام عیار شد و بار دیگر یوگا و طب آیورودیک را به مردم معرفی نمود.
- با افزایش هزینه درمان در دهه ۸۰ و ۹۰، بیماران امریکایی کم کم درمان در خارج از کشور را در نظر گرفتند. در حالی که پزشکان امریکایی از ایده دریافت خدمات پزشکی در بیمارستان‌های خارجی وحشت‌زده بودند، کوبا برای جذب بیماران خارجی جهت جراحی چشم، قلب و عمل‌های زیبایی برنامه‌هایی ویژه ترتیب داد.
۱۹۹۷ تا ۲۰۰۱
بحران اقتصادی آسیا در سال ۱۹۹۷ منجر به کاهش ارزش ارزهای آسیایی شد و دولت‌ها را بر آن داشت تا توجه خود را به توریسم معطوف سازند و کشورهایشان را به مقاصد برتر جهت درمان بین‌المللی تبدیل کنند.
در سال ۱۹۹۷ کمیسیون مشترک بین‌المللی برای بررسی و بازرسی سازمان‌های بین‌المللی خدمات درمانی تشکیل و استانداردهای بین‌المللی برای درمان تعیین شد.
۲۰۰۱ تا ۲۰۰۶
پس از وقایع ۱۱ سپتامبر و توسعه انفجاری آسیا، توریسم پزشکی به رشد بالای خود ادامه داد تا جایی که ۱۵۰۰۰۰ شهروند امریکا در سال ۲۰۰۶ جهت درمان به آسیا و امریکای مرکزی سفر کردند.
۲۰۰۷ و پس از آن
تعداد گردشگران سلامت هر ساله رو به افزایش است. طی چند سال گذشته، شرکت‌های بیمه و مراقبت سلامت زیادی برون‌سپاری درمانی را در دستور کار خود قرار دادند. آنها به مشتریان خود این امکان را می‌دهند تا برای درمان‌های غیراورژانسی و جراحی به کشورهای دیگر سفر کنند، و بسیاری دیگر درمان در کشورهای دیگر را نیز تحت پوشش درمان خود قرار دادند.
طبق اعلام مجله‌ی گردشگری سلامت در سال 2016 بیش از 11 میلیون نفر به دنبال مراقبت‌های سلامتی مقرون به صرفه، از مرزهای ایالات متحده عبور کردند. در گزارش اخیر ویزا و اقتصاد آکسفورد نیز بیان شده که این رقم برای یک دهه آینده هر سال تا 25 درصد رشد خواهد کرد زیرا پیش‌بینی می‌شود که رقابت برای گردشگری سلامت در جهان بین کشورها شدت بگیرد.
صنعت گردشگری سلامت در ایران نیز با افزایش تعداد شرکت‌های تسهیل‌گر مدرن که مبتنی بر بازاریابی و فروش آنلاین کار می‌کنند تغییرات قابل توجهی داشته‌است. آریامدتور استارت‌آپ پیشروی این صنعت در میان سایر بازیگران، پرچم‌دار است و با ارائه خدمت به بیش از هزاران بیمار خارجی توانسته چهره تازه‌ای از توریسم سلامت ایران را در دنیا به نمایش بگذارد.
سایر مطالب مرتبط با گردشگری سلامت
2 دیدگاه
با سلام
بسیار مفید بود
سلام، ممنونیم از نظر لطف شما
دوست عزیز اولا ممنون از مطالبتون، اما بالاخره این مطالب رو از خودتون ننوشتید که از ی جایی برداشتین خواهشا منبع هم بنویسید تو نوشته هاتون تا قابل استناد بشه
سلام سجادجان؛
ممنون از نظرتون، کاملا نکته درست و بجایی فرمودید.
برای مطالعه بیشتر در حوزه مدیکال توریسم، پیشنهاد می‌کنیم از سایت IMTJ: International Medical Travel Journal دیدن بفرمایید.
موفق باشید.
سپاس از شما بابت رفرنس دهي مجله توريسم درمان